Η ιδέα ότι η Δημοκρατία μπορεί να «βελτιωθεί» μέσω αλγορίθμων δεν είναι ουδέτερη τεχνολογική πρόταση, αποτελεί μια απάντηση του σύγχρονου καπιταλισμού στην κρίση της πολιτικής. Από τον Ρενάτο Κούρτσιο έως τον Ρέι Κερζουέλ, τον Αλεξάντερ Κινταλίνα και τον Κέρτις Γιάρβιν, συγκρούονται δύο ασύμβατες αντιλήψεις: Η πολιτική ως σύγκρουση και η πολιτική ως μηχανή.
Η ιδέα ότι η Δημοκρατία μπορεί να λειτουργήσει ως αλγόριθμος παρουσιάζεται σήμερα ως αναγκαιότητα – καλύτερα θα λέγαμε ως εκσυγχρονισμός και ακόμη ως λύση στην «αναποτελεσματικότητα» της πολιτικής. Στην πραγματικότητα, πρόκειται για μια βαθιά πολιτική επιλογή, η οποία επιθυμεί την απομάκρυνση της κοινωνικής σύγκρουσης από το κέντρο της δημόσιας ζωής και την αντικατάστασή της από τη διαχείριση, την πρόβλεψη και την επιτήρηση. Και αυτό γιατί δεν είναι η Δημοκρατία που εξελίσσεται, είναι ο καπιταλισμός που προσπαθεί να κυβερνήσει χωρίς πολιτική.
Απέναντι σε αυτή τη μετάβαση, η σκέψη του Ρενάτο Κούρτσιο επιστρέφει ως πρόκληση. Όχι ως νοσταλγία των «χρόνων του μολυβιού», αλλά ως θεωρητική άρνηση μιας βασικής υπόσχεσης της εποχής μας που λέει ότι η πολιτική μπορεί να αντικατασταθεί από την τεχνική χωρίς απώλειες. Για τον Κούρτσιο, η Δημοκρατία δεν είναι μηχανισμός λήψης αποφάσεων, είναι πεδίο κοινωνικής σύγκρουσης. Και χωρίς σύγκρουση, δεν υπάρχει πολιτική, υπάρχει μόνο διοίκηση.
Το κράτος δεν αντιπροσωπεύει, οργανώνει
Στο «Κοινωνικό εργοστάσιο» και στα κείμενά του μετά τη φυλάκιση, ο Κούρτσιο επιμένει σε μια θέση που σήμερα ακούγεται σχεδόν αιρετική. Το κράτος, ακόμη και στη δημοκρατική του μορφή, δεν είναι ουδέτερος διαμεσολαβητής της κοινωνίας, είναι μηχανισμός οργάνωσης και σταθεροποίησης της καπιταλιστικής κυριαρχίας. Η πολιτική δεν εκτυλίσσεται εντός του κράτους, αλλά το κράτος τη φιλτράρει, τη διαχειρίζεται και τελικά την περιορίζει.
Από αυτή τη σκοπιά, η αλγοριθμική διακυβέρνηση δεν είναι τεχνολογική καινοτομία, αλλά το πιο πρόσφατο στάδιο μιας μακράς διαδικασίας αποπολιτικοποίησης. Όσο περισσότερες αποφάσεις μεταφέρονται σε δεδομένα, μοντέλα και «αντικειμενικούς» δείκτες, τόσο λιγότερος χώρος απομένει για συλλογική αμφισβήτηση. Ο αλγόριθμος δεν καταργεί τη σύγκρουση, αλλά την καθιστά αόρατη
Όταν η Δημοκρατία αντιμετωπίζεται ως πρόβλημα
Στο κυρίαρχο αφήγημα, η Δημοκρατία παρουσιάζεται ως δυσλειτουργικό σύστημα. Υποστηρίζεται ότι οι πολίτες ψηφίζουν «λάθος», οι διαδικασίες είναι αργές, οι συγκρούσεις μπλοκάρουν την ανάπτυξη και η προτεινόμενη λύση βέβαια είναι πάντα η ίδια, εκείνη που λέει περισσότερη τεχνολογία, λιγότερη πολιτική.
Εδώ συναντώνται, παρά τις διαφορές τους, ο Ρέι Κερζουέλ, ο Αλεξάντερ Κινταλίνα και ο Κέρτις Γιάρβιν. Και οι τρεις αντιμετωπίζουν τη Δημοκρατία όχι ως πεδίο χειραφέτησης, αλλά ως πρόβλημα προς επίλυση.
Ο Ρέι Κερζουέλ εκφράζει την πιο αισιόδοξη εκδοχή αυτής της λογικής. Η πολιτική, υποστηρίζει αποτυγχάνει επειδή βασίζεται σε ανθρώπους, συναισθηματικούς, προκατειλημμένους, αργούς και ως εκ τούτου οι αλγόριθμοι μπορούν σαφώς για εκείνον να τα κάνουν καλύτερα. Μπορούν δηλαδή να τα κάνουν όλα πιο γρήγορα και πιο αποτελεσματικά. Στο όραμά του, η τεχνητή νοημοσύνη δεν υποστηρίζει απλώς τη Δημοκρατία, τη «βελτιστοποιεί».
Για τον Κούρτσιο, αυτή η βελτιστοποίηση είναι ακριβώς το πρόβλημα. Δεν υπάρχει ουδέτερη μηχανή –θα μας πει- υπάρχουν πολιτικά καθορισμένοι στόχοι που παρουσιάζονται ως τεχνική αναγκαιότητα. Η εξουσία δεν εξαφανίζεται πίσω από τον αλγόριθμο, απλούστατα παύει να λογοδοτεί.
Διακυβέρνηση μέσω πρόβλεψης
Η άλλη περίπτωση εκείνη του Αλεξάντερ Κινταλίνα δεν υπόσχεται ουτοπία, απλώς περιγράφει το παρόν, δηλαδή, συστήματα πρόβλεψης, ανάλυση ρίσκου, προληπτική διακυβέρνηση. Έτσι λοιπόν, σύμφωνα με την άποψη του η πολιτική δεν φτάνει να απαντά μόνο στις κοινωνικές διεκδικήσεις, αλλά κυρίως να τις προλαμβάνει.
Και μέσα σ’ αυτό το σχήμα, η Δημοκρατία επιβιώνει ως τελετουργία. Οι εκλογές βέβαια παραμένουν, αλλά οι κρίσιμες αποφάσεις έχουν ήδη ληφθεί αλλού, σε dashboards, σε μοντέλα, σε υπολογιστικά σενάρια. Για τον Κούρτσιο όμως αυτή είναι η πιο ύπουλη μορφή εξουσίας και είναι εκείνη που δεν χρειάζεται να καταστείλει, γιατί έχει ήδη ορίσει το πεδίο του δυνατού.
Ο αυταρχισμός χωρίς προσχήματα
Ο Κέρτις Γιάρβιν λέει ανοιχτά αυτό που οι άλλοι καλύπτουν με τεχνικούς όρους. Η Δημοκρατία είναι αποτυχία. Είναι αναποτελεσματική, χαοτική, επικίνδυνη. Πρέπει να αντικατασταθεί από μορφές διακυβέρνησης όπως του τύπου μιας εταιρείας, με σαφή ιεραρχία, με ιδιοκτησία, με στόχους. Έτσι θα προτείνει την αποτελεσματικότητα αντί για συμμετοχή, τη διοίκηση αντί για την πολιτική. Για τον Κούρτσιο, ο Γιάρβιν δεν είναι ακραίος, απλά είναι συνεπής. Και είναι συνεπείς σε αυτό που επιθυμεί, αλλά κάνει ότι δεν καταλαβαίνει ότι όταν η πολιτική μετατρέπεται σε τεχνικό πρόβλημα, η αυταρχία εμφανίζεται ως λογική λύση.
Το ελληνικό παράδειγμα
Στην Ελλάδα, αυτή η μετάβαση παρουσιάστηκε από την κυβέρνηση της ΝΔ ως «ψηφιακό άλμα». Το ψηφιακό κράτος, οι αυτοματοποιημένες διαδικασίες, η διοίκηση μέσω πλατφορμών. Όμως η πολιτική συμμετοχή δεν ενισχύθηκε και το μόνο που κατορθώθηκε ήταν να γίνει ο πολίτης χρήστης, η διεκδίκηση αίτημα και η σύγκρουση βαφτιστεί σε δυσλειτουργία. Και όπως θα έλεγε ο Κούρτσιο, η Δημοκρατία δεν καταργήθηκε θεσμικά, αχρηστεύτηκε κοινωνικά. Έτσι λοιπόν η εξουσία έγινε πιο αθόρυβη, πιο αποτελεσματική και λιγότερο ορατή και γι’ αυτό έγινε και πιο επικίνδυνη.
