Το έθιμο με τα Χαλκούνια στο Αγρίνιο
Το έθιμο με τα Χαλκούνια πραγματοποιείται στο Αγρίνιο την Μεγάλη Παρασκευή μετά την περιφορά του επιταφίου της κάθε ενορίας και την συγκέντρωση τους στην κεντρική πλατεία Αγρινίου (Πλατεία Δημοκρατίας). Οπότε το έθιμο των χαλκουνιών ξεκινάει στις 22:30 ενώ δεν υπάρχει σχετική ανακοίνωση της ώρας.
Πάσχα στο Αγρίνιο χωρίς χαλκούνια δεν γίνεται…
Οι χαλκουνάδες προετοιμάζονται για την εκρηκτική αναλαμπή του έθιμου στην πλατεία της πόλης όπως κάθε χρόνο έτσι και φέτος και το αφιέρωμα ξεκίναει.
Μεγάλη Παρασκευή στα χαρακώματα. Όχι στη Γάζα, αλλά στο Αγρίνιο. Τα χαλκούνια κρατούν από την εποχή της Τουρκοκρατίας όταν οι Χριστιανοί προσπαθούσαν να τρομάξουν τους κατακτητές για να κάνουν απερίσπαστοι την περιφορά του Επιταφίου. Ο Σπύρος Τσακίρης μας παρουσιάζει μέσα από το φακό του, τις “εχθροπραξίες” ανάμεσα στους ενορίτες της περιοχής…
Χαλκούνια στο Αγρίνιο
Και μπαμ και μπουμ οι κουμπουριές κι ας είναι Μεγάλη Παρασκευή βράδυ. Δώσε βάση λοιπόν Λευτερακη, να στα πω μια φορά, γιατι σε λίγο θα τρομάζεις σαν … άλογο.
Το έθιμο, λαμβάνει χώρα κάθε χρόνο το βράδυ της Μεγάλης Παρασκευής. Έχει τις ρίζες του στην εποχή της Τουρκοκρατίας και είναι ένα από τα χαρακτηριστικότερα πασχαλινά έθιμα της Ελλάδας. Τα χαλκούνια τώρα, είναι αυτοσχέδιες εκρηκτικές κατασκευές που αποτελούνται από έναν μεγάλο κύλινδρο γεμάτο με ένα μείγμα μπαρουτιού και ένα φυτίλι στην άκρη.
Μεγάλο Αφιέρωμα: Το έθιμο και η πραγματική ιστορία των χαλκουνιών
Μια μέρα μας χωρίζει από τη Μεγάλη Παρασκευή και η μη κανονικότητα στην οποία όλοι μας έχουμε υποχρεωθεί δεν θα επιτρέψει ούτε φέτος να πραγματοποιηθεί το έθιμο της ρίψης των χαλκουνιών με την αίγλη και την λαμπρότητα που έχουμε συνηθίσει και όσοι κατοικούμε σ’ αυτή, αλλά και οι επισκέπτες της, αφού για πολλά χρόνια τώρα τα χαλκούνια καθιστούν το Αγρίνιο τόπο προορισμό αυτή τη μέρα.
Όπως πέρυσι όμως έτσι και φέτος οι χαλκουνάδες της πόλης δεν θα αφήσουν την παράδοση να «πάει στράφει» αφού ήδη ξεκίνησαν τις προετοιμασίες για «ρίψη κατά μόνας» που λένε, για να ξορκίσουν τη λάμψη και τον κρότο των χαλκουνιών τους το κακό.
Η πραγματική ιστορία των χαλκουνιών
Τα έθιμα, οι τελετουργίες και τα λαϊκά δρώμενα της λαϊκής παράδοσης διαδραματίζουν κεντρικό ρόλο στο ζωντανό πεδίο της συλλογικής μνήμης του αγροτικού κυρίως χώρου, όχι μόνο γιατί καταφέρνουν να κρατάνε ενεργή την κοινωνική συνείδηση, αλλά και γιατί καταδεικνύουν ταυτόχρονα – με τον πιο εύγλωττο, μάλιστα, τρόπο – την ιδιαίτερη ταυτότητα, καθώς και την πολιτιστική εξέλιξη του κοινωνικού συνόλου στο οποίο αναφέρονται.
Πληροφορίες από τον Λευτέρη Τηλιγάδα*
Ένα τέτοιο λαϊκό δρώμενο, απόλυτα ταυτισμένο με την ιστορική και κοινωνική μνήμη των κατοίκων του Αγρινίου είναι και η «παράσταση», που δίνει το βράδυ κάθε Μεγάλης Παρασκευής, αμέσως μετά το τέλος της περιφοράς των επιταφίων στην κεντρική πλατεία της πόλης, η ομάδα των χαλκουνάδων, η οποία με έναν φαντασμαγορικό και απόλυτα ελεγχόμενο τρόπο και κρατώντας στα χέρια τους τα χαλκούνια αναπαριστούν τον «χαλκουνοπόλεμο», που πραγματοποιούνταν από τα τέλη του 19ου αιώνα περίπου μέχρι και την έναρξη σχεδόν του ελληνοϊταλικού πολέμου – με μικρά διαλείμματα λόγω των απαγορεύσεων, που η επικινδυνότητα του δρώμενου επέβαλλε – μέσα στον οικιστικό ιστό της πόλης. Μετά τη γερμανοϊταλική κατοχή, το δρώμενο επέστρεψε ντυμένο με τη φορεσιά του λαϊκού εθίμου και με πιο ακίνδυνη μορφή, αφού ο «χαλκουνοπόλεμος» έδωσε τη θέση του στην επίδειξη. Παρόλα αυτά απαγορεύθηκε αυστηρά κατά τη διάρκεια της επτάχρονης δικτατορίας των Συνταγματαρχών της 21ης Απριλίου 1967, ενώ με τη σημερινή του μορφή, η οποία είναι ακόμα πιο ήπια, το δρώμενο επανήλθε στα μέσα της δεκαετίας του ‘80, όταν η τότε Δημοτική αρχή το έθεσε υπό την προστασία της.
Το χαλκούνι
Το χαλκούνι είναι ένας χάρτινος κύλινδρος μήκους 25 – 35 εκατοστά και διαμέτρου μισής ίντσας περίπου. Η μία άκρη αυτού του κυλίνδρου είναι στουπωμένη με χαρτιά, ενώ στην άλλη κατασκευάζεται ένα στόμιο, από το οποίο πυροδοτείται. Το εσωτερικό του γεμίζεται με τριμμένο μπαρούτι υπονόμων (κούφιο), ανακατεμένη με ψιλά ρινίσματα ορείχαλκου ή σιδήρου, τα οποία με την καύση τους απελευθερώνουν την ορμή τους μέσα από το στενό στόμιο του χαλκουνιού, δημιουργώντας έναν πύρινο πίδακα, ο οποίος φτάνει σε ύψος 10-15 μέτρα περίπου.
Το όνομά του, το χαλκούνι, το οφείλει σε αυτά τα ψιλά ρινίσματα του ορείχαλκου, το οποίο ως υλικό έχει πάρα πολλές εφαρμογές, μία εκ των οποίων είναι και η κατασκευή πνευστών μουσικών οργάνων, όπως η κορνέτα, το σαξόφωνο κ.ά. που είναι γνωστά ως «χάλκινα».
Ο χαλκουνοπόλεμος
«Στην πλατεία Στράτου» (σημερινή πλατεία Ειρήνης), αναφέρει ο Θεόδωρος Θωμόπουλος, «συγκεντρώνονταν οι επιτάφιοι και γινόταν ο περίφημος χαλκουνοπόλεμος. Οι χαλκουνάδες της κάθε ενορίας που προπορεύονταν προσπαθούσαν να εκτοπίσουν τους αντιπάλους των και να μείνουν τελευταίοι και κύριοι της πλατείας. Αυτό το κατόρθωναν εκείνοι που διέθεταν περισσότερα και μεγαλύτερα χαλκούνια, καθώς και ψυχραιμότερους “μαχητές”. Μόλις έβαζαν φωτιά στο χαλκούνι, το άφηναν ελεύθερο για να δημιουργήσει πανικό στο αντίπαλο στρατόπεδο. Γρήγορα όμως αναγνωρίσθηκε η σκληρότητα αυτής της μορφής του «χαλκουνοπολέμου», και αφού θρηνήθηκαν πολλά θύματα, καθιερώθηκε να κρατιούνται στα χέρια, μέχρις ότου καεί και ο τελευταίος κόκκος της μπαρούτης».
Όλοι οι χαλκουνάδες, φορούσαν κάπες, οι οποίες σκέπαζαν τους σάκους με τα χαλκούνια, ενώ κάποιοι άλλοι, λίγα μέτρα πιο πέρα από το «πεδίο της μάχης», κρατούσαν τον ανεφοδιασμό και το πρόχειρο νοσοκομείο που ήταν εφοδιασμένο με ντενεκέδες λάσπης και με μπουκάλια γεμάτα μελάνι για τα εγκαύματα.
